Η ΑΘΉΝΑ: Ο ΧΏΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΌΝΟΣ
🇬🇷 Εισαγωγικό Σημείωμα
Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το έργο του Έλληνα φιλοσόφου Γιάννη Φίκα, διευθυντή της Ακαδημίας Φαρσάλων, το οποίο δημοσιεύθηκε με τον τίτλο:
Yannis Fikas, World, City and Man. Philosophical Texts, Athens, Nikas, 2016.
Πρόκειται για μια εκτενή μελέτη αφιερωμένη στην πόλη της Αθήνας, στη συμβολική της δομή, στην φιλοσοφική της ιστορία και στον ρόλο που διαδραμάτισε στη διαμόρφωση του ανθρώπου και του δυτικού πολιτισμού.
Για να διευκολυνθεί η ανάγνωση και να αναδειχθεί ο πλούτος του έργου, το Saturno Magazine παρουσιάζει το κείμενο χωρισμένο σε έξι θεματικά άρθρα, τα οποία θα δημοσιευθούν διαδοχικά. Κάθε μέρος διατηρεί πιστά το αρχικό περιεχόμενο, προσφέροντας στον αναγνώστη μια καθαρή, αρμονική και προοδευτική πορεία μέσα από τη σκέψη του συγγραφέα.
Βιογραφικό σημείωμα του Γιάννη Φίκα
Ο Γιάννης Φίκας είναι Ιδρυτής και Πρόεδρος της Ακαδημίας Φαρσάλων. Είναι δημοσιογράφος της F.I.J.E.T. (Fédération Internationale des Journalistes et Écrivains du Tourisme) και έχει διαγράψει μια μακρά πορεία στην ανώτατη εκπαίδευση και στη μελέτη της φιλοσοφίας.
Διετέλεσε Director of Humanities στο BCA College (2020–2023), Director of Corporate Relations & Cooperative Education στο New York College και δίδαξε αρχαία ελληνική φιλοσοφία και αρχαίους πολιτισμούς στο State University of New York / Empire State College (2012–2019). Από το 1995 έως το 2011 εργάστηκε ως Executive Director for Learning Technologies στο American College of Greece, ενώ από το 2001 έως το 2008 δίδαξε φιλοσοφία της Αναγέννησης στο Μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Μηχανικών Η/Υ & Πληροφορικής της Πολυτεχνικής Σχολής Πατρών και διδάκτωρ φιλοσοφίας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ.
Έχει συγγράψει εννέα βιβλία φιλοσοφικού και ανθρωπολογικού περιεχομένου, μεταξύ των οποίων:
Οι Μύθοι του Αρχαίου Κόσμου (2019)
Η πόλη στον χώρο και τον χρόνο (2018)
Philosophy & Leadership (2017)
Ο κόσμος, η πόλη και ο άνθρωπος (2016)
Τζιορντάνο Μπρούνο (2012)
Μονοπάτια Τέχνης και Σοφίας (2010)
Τέχνη και Πολιτισμός του αρχαίου κόσμου (2005)
Μύθοι και Επικοινωνίες (2003)
Τζιορντάνο Μπρούνο (2000)
Το έργο του χαρακτηρίζεται από τη σύνδεση της φιλοσοφίας με την παιδεία, τον πολιτισμό και την ανθρωπολογική σκέψη.
Η ΑΘΉΝΑ: Ο ΧΏΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΌΝΟΣ
Ο ΧΏΡΟΣ
Στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. η Αθήνα καθιερώθηκε ως κέντρο του ελληνικού πολιτισμού στη φιλοσοφία και στις τέχνες. Η πόλη έφθασε στη μέγιστη ακμή της όταν τη διακυβέρνησή της ανέλαβε ο Περικλής. Όπως κάθε παραδοσιακή πόλη έχει ένα κέντρο που εναρμονίζει τις τέσσερις κατευθύνσεις του χώρου και λειτουργεί ως άξονας που ενώνει τους διαφορετικούς κόσμους, έτσι και το κέντρο της αρχαίας Αθήνας ήταν η Ακρόπολη με τους ναούς της. Εκεί στεγάζονταν τα αγάλματα των θεών που προστάτευαν την πόλη.
Η Αγορά αποτελούσε τον χώρο των κοινωνικών σχέσεων και των οικονομικών δραστηριοτήτων, ενώ ο αγρός ήταν ο τόπος που τροφοδοτούσε την πόλη με τις πρώτες ύλες και εξασφάλιζε τη συντήρησή της. Η Ακρόπολη των Αθηνών, με τον Παρθενώνα, το Ερεχθείο, τον Βωμό, τα Προπύλαια, το θέατρο του Διονύσου και το Νεκροταφείο, ήταν το ιερό κέντρο που προσανατόλιζε τον χώρο και εναρμόνιζε τον φυσικό, τον ψυχολογικό και τον πνευματικό κόσμο.
Ο Παρθενώνας αποτελεί την έδρα του ιερού πνεύματος, ενώ το Ερεχθείο είναι ο τόπος όπου εναρμονίζονται οι μυθικές μνήμες με τη νεωτεριστική δυναμική της αρχαίας Ελλάδας. Η είσοδος του Παρθενώνα είναι στραμμένη προς την ανατολή, προς το μέλλον, ενώ η είσοδος του Ερεχθείου είναι στραμμένη προς τον βορρά.
Ο Παρθενώνας, που συνδυάζει την υψηλή αρχιτεκτονική με την τέλεια γλυπτική και την αξεπέραστη τεχνική γνώση, αντανακλά τη δημιουργία του κόσμου. Στα αετώματα του ναού απεικονίζονται οι θεοί, στις μετόπες οι μυθικές μάχες και στη ζωφόρο σκηνές από τα Παναθήναια. Στο ανατολικό αέτωμα παρουσιάζεται η γέννηση της θεάς Αθηνάς από το κεφάλι του Δία με τη βοήθεια του Ηφαίστου — μια συμβολική απεικόνιση της δημιουργίας του κόσμου. Στο νότιο άκρο του αετώματος η ημέρα συμβολίζεται από τα άλογα του ήλιου, ενώ στο βόρειο άκρο η νύχτα από τα άλογα της σελήνης.
Στο δυτικό αέτωμα απεικονίζεται η διαμάχη της Αθηνάς με τον Ποσειδώνα για την κηδεμονία της πόλης, γεγονός που σηματοδοτεί την έναρξη ενός νέου μυθολογικού κύκλου. Τα Προπύλαια λειτουργούν συμβολικά ως γέφυρα που ενώνει τον φυσικό με τον πνευματικό κόσμο, ενώ το θέατρο του Διονύσου εναρμονίζει τον μύθο με την ιστορία.
Η νεκρόπολη, στα δυτικά της πόλης, αντιπροσωπεύει την πύλη προς τη μυθική χώρα των νεκρών. Στην ίδια κατεύθυνση βρίσκονται και ο χώρος και το σπήλαιο της Ελευσίνας, που αποτελούσαν πύλες εισόδου στον κάτω κόσμο.
Ο Χρόνος
Σε όλους τους παραδοσιακούς πολιτισμούς γιορταζόταν η ένωση ουρανού και γης σε συγκεκριμένες ημέρες του έτους. Στην αρχαία Ελλάδα, κατά την εαρινή ισημερία — όταν η φύση αναζωογονείται — τελούνταν τελετές για την αναζωογόνηση του ανθρώπου. Κατά τη φθινοπωρινή ισημερία, όταν μειώνεται η φυσική ζωτικότητα του πλανήτη, καθιερώθηκαν τελετές που σχετίζονταν με την πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου. Οι τελετές αυτές, συνδεδεμένες με τη σπορά και τη μετατροπή της ακαλλιέργητης γης σε καλλιεργήσιμη, είχαν σκοπό να οδηγήσουν τον πολίτη από τον ορατό στον αόρατο κόσμο.
Η γιορτή των Παναθηναίων, που τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια προς τιμήν της Αθηνάς, περιελάμβανε μουσικούς και ιππικούς αγώνες και κορυφωνόταν με την πομπή και τη μεταφορά του πέπλου της θεάς από τον Κεραμεικό στην Ακρόπολη. Η πομπή διέσχιζε την Αγορά και τον Άρειο Πάγο με τελετουργικό ρυθμό που έδιναν οι μουσικοί, ενώ αξιωματούχοι επέβλεπαν την πορεία. Συμμετείχαν ο αθηναϊκός λαός, οι θεωρίες των συμμάχων πόλεων, επίσημοι προσκεκλημένοι και οι νικητές των αγώνων.
Μετά από διαδρομή ενός χιλιομέτρου, το πλοίο που μετέφερε τον πέπλο σταματούσε κάτω από τα Προπύλαια και ο ιερός πέπλος προσφερόταν στο αρχαίο ξόανο της Αθηνάς, που φυλασσόταν στο Ερεχθείο.
Ο δρόμος δεν σταματά εδώ· το επόμενο άρθρο θα σας οδηγήσει ακόμη βαθύτερα στον φιλοσοφικό κόσμο του Γιάννη Φίκα.